بیماری SMA چیست؟

با بیماری آتروفی عضلانی نخاعی (SMA) آشنا شوید!

آتروفی عضلانی نخاعی (Spinal Muscular Atrophy; SMA) یک بیماری ژنتیکی است که به علت از بین رفتن نورون‌های حرکتی تحتانی در طناب نخاعی و هسته‌های حرکتی در قسمت تحتانی ساقه مغز ایجاد می‌شود. نورون‌های حرکتی تحتانی مسئول انتقال پیام‌های عصبی از نورون‌های حرکتی فوقانی (که در مغز قرار دارند) به ماهیچه‌های تحت کنترل خود هستند. از دست دادن این سلول‌های عصبی در بیماری SMA، منجر به ضعف عضلانی پیشرونده، کاهش حجم عضلات (آتروفی) و کاهش تون عضلانی (هیپوتونی) می‌شود. به همین دلیل ممکن است مشکلاتی در کنترل حرکات بدن، ایستادن، نشستن و حتی بلع و تنفس فرد ایجاد شود.

اس ام ای نوع صفر

SMA نوع 0 نشان‌دهنده بروز بیماری در دوران قبل از تولد است. مادران بیماران مبتلا به این نوع SMA ممکن است در اواخر دوران بارداری، کاهش یا از دست دادن حرکات جنین را تشخیص دهند. این نوزادان در بدو تولد علائمی مانند ضعف شدید، هیپوتونی، فقدان رفلکس تاندونی، انقباضات مفصلی متعدد و نقایص مادرزادی قلب را از خود نشان می‌دهند. تکامل حرکتی در این نوزادان دور از انتظار است و مرگ در اثر نارسایی تنفسی تا شش ماهگی و معمولا در یک ماهگی رخ می‌دهد. نوزادان مبتلا به SMA نوع 0 معمولاً فقط یک نسخه از ژن SMN2 دارند.

اس ام ای نوع یک

SMA نوع 1 یا بیماری وردینگ هافمن (Werdnig-Hoffmann)، معمولا در دوران نوزادی اما قبل از شش ماهگی ایجاد می‌شود. این نوزادان ممکن است در ابتدا ظاهرا سالم به نظر برسند، اما در ادامه دچار مشکلاتی در تکامل حرکتی شده و هرگز قادر به نشستن بدون کمک نمی‌شوند. ضعف عضلات در این نوزادان منجر به مشکلاتی مانند گریه ضعیف، رفلکس ضعیف مکیدن و بلع، تجمع ترشحات، پرش عضلانی در زبان و افزایش خطر آسپیراسیون (وارد شدن مایعات یا غذا به راه هوایی) می‌شود. علائم SMA نوع 1 به سرعت پیشرفت می‌کنند و اکثرا نوزادان قبل از 2 سالگی به دلیل نارسایی تنفسی جان خود را از دست می‌دهند. با این حال، گزارش‌هایی از بیمارانی که برای مدت طولانی‌تری زندگی کرده‌اند نیز وجود دارد که این امر ممکن است به دلیل پیشرفت در مراقبت‌های تنفسی و درمان‌های پیشرفته‌تر باشد. بیماران SMA نوع 1 معمولاً دو یا سه نسخه از ژن SMN2 را دارند.

اس ام ای نوع دو

نوع 2 رایج‌ترین نوع از بیماری SMA است. تقریبا 20 درصد از بیماران SMA به این نوع از بیماری مبتلا هستند. این نوع SMA اغلب بین 3 تا 15 ماهگی ظاهر می‌شود و شدت علائم آن نسبت به SMA نوع 1 کمتر است. این کودکان ممکن است توانایی نشستن بدون کمک را کسب کنند، اما توانایی ایستادن و راه رفتن بدون کمک هرگز به دست نمی‌آید و حتی ممکن است درصورت عدم درمان، توانایی نشستن بدون کمک هم در سال‌های نوجوانی از بین برود. تقریبا در تمام افراد مبتلا، ضعف عضلانی منجر به اسکولیوز پیشرونده (انحراف ستون فقرات) می‌شود. ترکیبی از ضعف عضلات تنفسی و اسکولیوز ممکن است منجر به بروز بیماری‌های ریوی تشدید یافته شود. طول عمر در این بیماران متفاوت است اما طبق گزارش تقریبا دو سوم افراد مبتلا به SMA نوع 2 در سن 25 سالگی زنده هستند. بیماران مبتلا به SMA نوع 2 معمولاً سه نسخه از ژن SMN2 را دارند.

اس ام ای نوع سه

SMA نوع 3 که معمولا بین 18 ماهگی تا بزرگسالی رخ می‌دهد، تقریبا 30 درصد از بیماران SMA را شامل می‌شود. این افراد معمولا می‌توانند بدون کمک راه بروند اما در بالا رفتن از پله‌ها دچار مشکل هستند و بسیاری از آن‌ها با گذشت زمان و پیشرفت ضعف عضلانی، توانایی ایستادن یا راه رفتن مستقل را از دست داده و به ویلچر وابسته می‌شوند. با این حال، اکثر آن‌ها دچار اسکولیوز (انحراف ستون فقرات) یا ضعف عضلات تنفسی ناتوان کننده نمی‌شوند. این بیماران طول عمر طبیعی دارند. بیماران مبتلا به SMA نوع 3 معمولاً سه یا چهار نسخه از SMN2 دارند.

اس ام ای نوع چهار

SMA نوع 4 در کمتر از 5 درصد موارد دیده می‌شود. زمان دقیق شروع این نوع بیماری تعیین نشده است اما برخی متخصصان برای تمایز دادن SMA نوع 4 از نوع 3، اغلب از سن 30 سالگی یا بالاتر استفاده می‌کنند، در حالی که برخی دیگر بروز آن را در نوجوانی تصور می‌کنند. SMA نوع 4 خفیف‌ترین نوع بیماری SMA است که در آن تمام توانایی‌های حرکتی تکامل پیدا می‌کند و معمولا در طول عمر حفظ می‌شود. این بیماران طول عمر طبیعی مشابه با سایر افراد دارند. بیماران مبتلا به SMA نوع 4 معمولا چهار تا هشت نسخه از ژن SMN2 را دارند.

علت آتروفی عضلات نخاعی

نورون‌های حرکتی برای عملکرد صحیح خود نیاز به تولید پروتئینی به نام Survival Motor Neuron (SMN) دارند. این پروتئین حاصل فعالیت ژ‌ن‌هایی به نام SMN1 و SMN2 بر روی کروموزوم شماره 5 است. در بیماران مبتلا به SMA، به علت حذف بخشی از ژن SMN1 (تقریبا در 94 درصد از بیماران) یا جهش ژنی، پروتئین SMN به میزان کافی تولید نمی‌شود و به همین علت، نورون‌های حرکتی کوچک و ضعیف می‌شوند و در نهایت از بین می‌روند.

ژن های SMN1 و SMN2 بیش از 99 درصد به یکدیگر شباهت دارند. بنابراین، از دست دادن پروتئین SMN1 تا حدی با سنتز پروتئین SMN2 جبران می‌شود. تعداد نسخه‌های ژن SMN2 می‌تواند تا هشت عدد باشد. این ژن‌های اضافی می‌توانند تا حدودی کمبود پروتئین SMN1 را جبران کنند و در نتیجه باعث کاهش شدت علائم بیماری و آتروفی عضلانی نخاعی شوند.

اپیدمیولوژی SMA

بیماری SMA یک بیماری ژنتیکی اتوزومال مغلوب است. با توجه به این که هر فرد دو نسخه از هر ژن را به ارث می‌برد (یکی از طرف مادر و دیگری از طرف پدر)، اگر کودک دو نسخه سالم از ژن را به ارث ببرد، بیمار نمی‌شود؛ اما اگر هر دو نسخه از ژن مرتبط با بیماری SMA را به ارث ببرد، بیمار می‌شود. اگر یکی از والدین یک نسخه سالم و یک نسخه از ژن عامل بیماری را داشته باشد (فرد ناقل)، احتمال انتقال آن به فرزندانشان 50 درصد است. کودک فقط زمانی مبتلا به این بیماری می‌شود که هر دو والد یک نسخه ژن سالم و یک نسخه از ژن عامل بیماری را به ارث برده باشند و آن را به فرزندانشان منتقل کنند. در این صورت، احتمال این که یک زوج فرزند مبتلا به SMA داشته باشد، 25 درصد است.
بر اساس مطالعات، فراوانی افراد ناقل با درنظرگیری تنوع جمعیتی، از یک نفر در گروه جمعیتی 100 نفره (1 درصد) تا یک نفر در گروه جمعیتی 45 نفره (کمی بیش از 2 درصد) متغیر است. طبق برآوردها بیماری SMA در هر 100 هزار تولد، 5 تا 13 نفر را تحت تاثیر قرار می‌دهد. در کشور ایران بیش از 900 بیمار SMA ثبت شده‌اند.

مدیریت و درمان SMA

درمان کاملی برای این بیماری وجود ندارد و فقط می‌توان سرعت پیشرفت آن را کند کرده و کیفیت زندگی را بهبود بخشید. انتخاب روش درمانی به نوع SMA، شدت بیماری و در دسترس بودن دارو وابسته است.

1) درمان‌های اصلاح‌کننده بیماری

داروهای Risdiplam (Evrysdi®) و Nusinersen (Spinraza®) تولید پروتئین SMN را تحریک می‌کنند و توسط سازمان غذا و دارو آمریکا برای مصرف کودکان و بزرگسالان تایید شده‌اند.

2) ژن درمانی

داروی Onasemnogene abeparvovec (Zolgensma®) ژن SMN1 معیوب و یا از دست رفته را با یک ژن فعال جایگزین می‌کند.

واحد پشتیبانی از بیمار

شما می‌توانید سوالات خود را درباره SMA یا اورلیژن در روناکر از متخصص بپرسید.

سوالات مربوط به بیماری SMA

آتروفی عضلانی نخاعی چیست؟

آتروفی عضلانی نخاعی (Spinal Muscular Atrophy; SMA) یک بیماری ژنتیکی است که به علت از بین رفتن نورون‌های حرکتی ایجاد می‌شود. از دست دادن این سلول‌های عصبی در بیماران مبتلا به SMA، منجر به ضعف عضلانی پیشرونده، کاهش حجم عضلات (آتروفی) و کاهش تون عضلانی (هیپوتونی) می‌شود. به همین دلیل ممکن است مشکلاتی در کنترل حرکات بدن، ایستادن، نشستن و حتی بلع و تنفس پدیدار شود.

علت بروز SMA چیست؟

نورون‌های حرکتی برای عملکرد صحیح خود نیاز به تولید پروتئینی به نام Survival Motor Neuron (SMN) دارند. این پروتئین حاصل فعالیت ژن‌هایی به نام SMN1 و SMN2 است. در بیماران مبتلا به SMA، به علت حذف بخشی از ژن SMN1 یا جهش ژنی، پروتئین SMN به میزان کافی تولید نمی‌شود و به همین علت، نورون‌های حرکتی کوچک و ضعیف می‌شوند و در نهایت از بین می‌روند.

انواع مختلف SMA کدام‌اند؟

بیماری SMA بر اساس سن بروز و سیر بالینی علائم به انواع 0 تا 4 طبقه بندی می‌شود.

SMA نوع 0 (بروز بیماری قبل از تولد) و SMA نوع 1 (بروز بیماری در دوران نوزادی) شایع‌ترین و شدیدترین انواع SMA هستند. SMA نوع 2 و SMA نوع 3 بروز دیرتر و شدت علائم کمتری دارند. SMA نوع 4 (بروز بیماری در دوران بزرگسالی) کمترین شدت علائم بیماری را در مقایسه با سایر دسته‌ها دارد.

SMA چگونه تشخیص داده می‌شود؟

علاوه بر انجام معاینه‌های فیزیکی، پزشک متخصص ممکن است آزمایش خون، آزمایش ژنتیک، الکترومیوگرام یا نمونه‌برداری عضلانی را برای تشخیص بیماری SMA درخواست کند.

آیا می‌توان از ابتلا به SMA جلوگیری کرد؟

با توجه به این که بیماری SMA به صورت ژنتیکی انتقال پیدا می‌کند، می‌توان قبل از بارداری با غربالگری افراد از نظر ژن ناقل SMA، از بروز این بیماری جلوگیری کرد. افرادی که با دو نسخه از ژن معیوب متولد می‌شوند مبتلا به بیماری خواهند بود.

بیماری SMA چقدر رایج است؟

فراوانی افراد ناقل با درنظرگیری تنوع جمعیتی، از یک نفر در گروه جمعیتی 100 نفره (1 درصد) تا یک نفر در گروه جمعیتی 45 نفره (کمی بیش از 2 درصد) متغیر است. طبق برآورد‌ها بیماری SMA در هر 100 هزار تولد، 5 تا 13 نفر را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

بیماری SMA در زنان شایع‌تر است یا مردان؟

SMA معمولا در مردان و زنان به طور برابر رخ می‌دهد.

ناقل SMA به چه معناست؟

ناقل فردی است که یک نسخه سالم و یک نسخه معیوب از ژن SMN1 را به ارث می‌برد. اگر پدر و مادر هر دو ناقل باشند، احتمال داشتن فرزند مبتلا به SMA حدود 25 درصد است.

علائم بیماری SMA در ناقلین این بیماری چیست؟

به طور کلی، ناقلین SMA علائم بیماری را در خود نشان نمی‌دهند. بیشتر ناقلین تا زمانی که فرزندی مبتلا به SMA نداشته باشند، از داشتن مشکل ژنتیکی خود آگاه نیستند.

یکی از اعضای خانواده من SMA دارد. آیا این موضوع ریسک داشتن فرزند مبتلا به این اختلال را برای من افزایش می‌دهد؟

بله، SMA یک بیماری ارثی بوده و اگر یکی از اعضای خانواده شما مبتلا به SMA باشد، به این معنی است که خطر ناقل بودن شما و احتمال ابتلای فرزندانتان افزایش پیدا می‌کند.

غربالگری ناقلین SMA چگونه انجام می‌شود؟

غربالگری ناقل نوعی آزمایش است که می‌تواند شما را از نظر داشتن ژن‌های تغییر یافته برای برخی اختلالات ژنتیکی بررسی کند.

غربالگری SMA می‌تواند به شما برای پیش‌بینی این که آیا کودک مبتلا به این بیماری خواهید داشت یا خیر، کمک کند (البته اطمینان این غربالگری 100 درصد نیست). نتایج غربالگری اطلاعاتی درباره شدت بروز بیماری در فرزندانتان به شما نمی‌دهد.

اگر نتایج آزمایش نشان دهد من ناقل SMA هستم چه اتفاقی می‌افتد؟

همسر شما نیز باید از نظر احتمال ناقل بودن آزمایش بدهد. اگر همسرتان هم ناقل باشد، احتمال به دنیا آمدن کودک مبتلا به SMA 25 درصد است.

چه زمانی باید برای بررسی ناقل SMA بودن غربالگری را انجام دهم؟

غربالگری قبل از باردار شدن و حین بارداری قابل انجام است. بدیهی است که انجام این آزمایش قبل از بارداری آگاهی بیشتری برای تصمیم‌گیری به شما می‌دهد.

من و همسرم هر دو ناقل بیماری SMA هستیم. فرزندمان مبتلا به SMA خواهد بود؟

اگر قبل از بارداری متوجه شدید که خود و همسرتان ناقل هستید، یک مشاوره ژنتیک می‌تواند راهنمای خوبی برای انجام برخی اقدامات جهت بارداری باشد. این اقدامات می‌تواند برنامه‌ریزی برای استفاده از لقاح آزمایشگاهی (IVF) و یا تلقیح داخل رحمی (IUI) باشد. اگر باردار هستید و در اطرافیانتان بیمار مبتلا به SMA دارید، با در نظرگیری فواید در برابر ریسک، آمنیوسنتز یا نمونه‌برداری از پرزهای جفت (CVS) می‌تواند در تشخیص ابتلای فرزندتان کمک کننده باشد. در نهایت ممکن است تصمیم بگیرید که باردار نشوید و یا کودکی را به فرزندخواندگی قبول کنید.

آیا دیگران نباید راجع به ناقل بودن من برای بیماری SMA اطلاعاتی داشته باشند؟

اگر متوجه شدید که ناقل SMA هستید، از آنجا که ممکن است سایر اعضای خانواده نیز در معرض خطر ناقل بودن باشند، متخصص زنان، مشاور ژنتیک یا سایر متخصصان مراقبت‌های بهداشتی می‌توانند در مورد انتخاب بهترین راه برای اطلاع به نزدیکان به شما کمک کنند.

آیا درمانی برای بیماری SMA وجود دارد؟

درمان کاملی برای این بیماری وجود ندارد و فقط می‌توان سرعت پیشرفت آن را کند کرده و کیفیت زندگی را بهبود بخشید. انتخاب روش درمانی به نوع SMA، شدت بیماری و در دسترس بودن دارو وابسته است. در حال حاضر، چندین دارو برای بهبود بیماری SMA وجود دارد. این داروها منجر به افزایش میزان پروتئین SMN در بدن می شوند. ریسدیپلام یکی از این داروهاست که در مطالعات بهبود عملکرد حرکتی را نشان داده است.

یک بیمار SMA به چه نوع مراقبتی نیاز دارد؟

بسیاری از افراد مبتلا به SMA نیاز به مراقبت شبانه‌روزی از سوی خانواده خود و متخصصان پزشکی دارند. با توجه به این که مشکلات تنفسی ممکن است برای بیماران رخ دهد، بهتر است بیماران یا مراقبان تکنیک‌هایی را بیاموزند و تمرین کنند که به حفظ راه هوایی و به حداقل رساندن تاثیر عفونت‌های تنفسی کمک کند. از طرف دیگر کاردرمانی می‌تواند با بهبود تون عضلانی تنه، بازو، پا و گردن به کاهش یا جلوگیری از عوارض پیشرونده بیماری کمک کند. بهره‌گیری از دانش متخصص تغذیه و روانشناس نیز می‌تواند در بهبود سبک زندگی روزانه موثر باشد.